İş bölümü ve uzmanlaşma kavramı, modern toplumun bir ürünü gibi görünse de aslında kökleri milyonlarca yıl öncesine, insanın hayatta kalma mücadelesine dayanıyor. Henüz şehirler kurulmamışken, insanlar belirli bir alanda ustalaşarak topluluğa katkı sağlamaya başlamıştı. Peki, kayıtlı tarihin ve bilimsel bulguların ışığında "dünyanın ilk mesleği" ünvanını kim taşıyor?
Hayatta kalmanın sanatı: Taş alet yapımcılığı
Bilimsel verilere göre profesyonel anlamda ilk meslek "Taş Alet Yapımcılığı" (Knapping) olarak kabul ediliyor. Yaklaşık 2.5 milyon yıl önce, Homo habilis döneminde başlayan bu uğraş, sadece hayatta kalmak için yapılan sıradan bir iş değildi. Sert taşları (özellikle obsidyen ve çakmak taşı) belirli açılarla kırarak keskin uçlar elde etmek, ciddi bir teknik bilgi, el becerisi ve deneyim gerektiriyordu. Topluluktaki herkes bu yeteneğe sahip değildi; bu yüzden belirli kişiler bu işte uzmanlaşarak topluluğun "ustabaşısı" haline geldi. Bu uzmanlar, yaptıkları aletler karşılığında gıda veya koruma alarak ilk takas ekonomisini ve mesleki uzmanlaşmayı başlattı.
Maneviyatın ilk profesyonelleri: Şamanlık ve Şifacılık
Sosyal açıdan bakıldığında ise "Şamanlık" veya "Şifacılık", toplumun ruhsal ve bedensel ihtiyaçlarını karşılayan ilk organize meslek grubu olarak öne çıkıyor. Avcı-toplayıcı toplumlarda doğaüstü güçlerle iletişim kurduğuna inanılan, bitkilerin iyileştirici gücünü bilen bu kişiler, topluluk tarafından özel bir statüyle ödüllendiriliyordu. Arkeolojik kazılarda bulunan şaman mezarları, bu kişilerin binlerce yıl önce bile toplumun geri kalanından farklı muamele gördüğünü ve hayatlarını sadece bu "uzmanlık" alanına adayarak sürdürdüklerini kanıtlıyor.
Tarım Devrimi ile doğan "Çiftçilik" ve "Dokumacılık"
M.Ö. 10.000 civarında gerçekleşen Tarım Devrimi (Neolitik Devrim), meslek kavramını tamamen değiştirdi. Yerleşik hayata geçişle birlikte "Çiftçilik" ilk büyük kitlesel meslek haline geldi. Ancak asıl ilginç olan, artan gıda üretimi sayesinde bazı insanların boş vakit bulabilmesidir. Bu boş vakit, "Çömlekçilik", "Dokumacılık" ve "İnşaatçılık"gibi zanaat kollarını doğurdu. Artık bir kişi sadece buğday yetiştirmiyor, diğerleri için kıyafet dikiyor veya tahılları saklamak için kaplar üretiyordu.
Efsaneler ve gerçekler: Hangisi gerçek "ilk"?
Popüler kültürde sıkça farklı mesleklerin "dünyanın en eski mesleği" olduğu iddia edilse de, antropolojik açıdan bir işin meslek sayılması için uzmanlık ve karşılıklı bir değişim (takas) gereklidir. Bu bağlamda, ilk taş baltayı yontan kişi, aslında tarihin ilk "maaşlı" çalışanıydı. Çünkü ürettiği teknoloji, topluluğun hayatta kalması için vazgeçilmezdi ve emeğinin karşılığını topluluktan gıda olarak alıyordu.