Matematikçi Noah Giansiracusa’ya göre algoritmalar, belirli bir işi gerçekleştirmek için oluşturulan adım adım talimatlar bütünü. Bu sistemler, uçakların otomatik olarak uçurulmasından diyabet hastalarının insülin ihtiyacının hesaplanmasına kadar pek çok alanda kullanılıyor. Aynı zamanda sosyal medya platformlarında milyarlarca kullanıcıya hangi içeriğin gösterileceğini de belirliyor.
Algoritmalar sadece bilgisayarlarda değil, beynimizde de var
Algoritmalar sadece teknolojiye özgü değil. İnsan beyni de günlük hayatta karar almak için benzer “zihinsel algoritmalar” kuruyor. Örneğin bir sınavda şıklar arasında seçim yapmak, en kısa bisiklet yolunu hesaplamak ya da bir spor oyununda doğru pozisyonu belirlemek aslında bir algoritma uygulamak anlamına geliyor.
Giansiracusa, “Algoritma, belirli bir görevi başarmak için adım adım takip edilen talimatlar listesi.” diyor. İnsanlar bunu farkında olmadan her gün yapıyor: Hangi yoldan okula gidecek, hangi sporcuyu takip edecek veya hangi görevi önce tamamlayacak gibi kararlar aslında basit algoritmalar.
Sosyal medya algoritmaları nasıl çalışıyor?
Sosyal medya algoritmaları, kullanıcıların beğenileri, yorumları, izleme süreleri ve paylaşımlarını analiz ederek çalışıyor. Her davranış bir olasılık puanı ile ölçülüyor; örneğin bir gönderiyi paylaşma olasılığı “Pshare”, yorum yapma olasılığı “Pcomment” olarak değerlendiriliyor. Bu puanlar, içeriklerin öne çıkarılmasında ağırlıklı olarak kullanılıyor.
Giansiracusa, “Algoritmalar, her bir kullanıcının dikkatini çekme olasılığı en yüksek içerikleri öne çıkarır. Bu içerikler sizin ilginizi çekecek ya da sizi daha uzun süre uygulamada tutacak şeylerdir” diyor. Yani sosyal medyanın size sunduğu içerikler tamamen sizin davranışlarınıza ve platformun hedeflerine göre şekilleniyor.
Amaç kullanıcıyı bilgilendirmek değil, dikkatini tutmak
Uzmanlar, sosyal medya platformlarının kullanıcıları eğlendirmek ya da bilgilendirmekten çok, uygulamada daha uzun süre tutmayı hedeflediğini belirtiyor. Kullanıcı ne kadar uzun süre platformda kalırsa, platform daha fazla reklam gösterebiliyor ve kazanç artıyor. Bu nedenle algoritmalar, genellikle çarpıcı, duygusal veya tartışmalı içerikleri öne çıkarıyor.
Bu durum, kullanıcı ile platformun hedefleri arasında çelişki yaratıyor. Kullanıcı arkadaşlarının paylaşımlarını görmek veya eğlenmek isterken, algoritmalar dikkat çekme olasılığı yüksek içerikleri sürekli öne çıkarıyor.
Yanlış bilgi riski yüksek
Algoritmaların bir diğer etkisi, kullanıcıların karşısına sürekli benzer içerikler çıkarması. Bu durum, farklı görüşlere erişimi azaltabilir ve sosyal medyada “balon etkisi” yaratabilir. Ayrıca dikkat çekici içerikler, yanlış bilgi veya manipülasyon içeriyorsa, hızla yayılabiliyor.
Northeastern Üniversitesi’nden Myojung Chung, “Algoritmalar, neredeyse tüm çevrimiçi davranışlarımızı takip ediyor. Aramalar, tıklamalar, izleme süreleri, beğeniler ve yorumlar… Bunların hepsi algoritmaların sizi tanıması için kullanılıyor” diyor.
Algoritmaları yönlendirmek mümkün
Giansiracusa ve diğer uzmanlar, kullanıcıların algoritmalar üzerinde tamamen çaresiz olmadığını vurguluyor. Algoritmaların kullanıcı davranışlarına dayandığını hatırlatan araştırmacılar, bilinçli kullanımın önemli olduğunu belirtiyor:
- İlgi duymadığınız içeriklerle etkileşime girmeyin. Beğenmeyin, yorum yapmayın veya paylaşmayın.
- Sizi geliştiren veya eğiten hesapları takip edin, olumsuz içerikleri takipten çıkarın veya sessize alın.
- Sosyal medya kullanım sürenizi sınırlayan uygulamalar veya telefon ayarlarını kullanın. Bildirimleri kapatmak ve gece modu/grayscale gibi araçlar da yardımcı olabilir.
- Doğru bilgi ve yanlış bilgiyi ayırt etmeyi pratik edin. Arkadaşlarınızla birlikte içeriklerin gerçek mi yoksa sahte mi olduğunu tahmin etmeye çalışmak etkili bir yöntem.
Giansiracusa, “Algoritmalar insan gibi düşünmüyor. Onlar sadece hangi içeriğin daha fazla dikkat çekeceğini hesaplıyor. Kontrol ise sizin elinizde.” diyor.
Algoritmalar hayatımızın her alanında çalışıyor, sosyal medya da bunlardan yalnızca biri. Ancak bilinçli kullanım ve dikkatli seçimlerle, algoritmaların bizi yönlendirmesine izin vermek yerine, onları kendi yararımıza kullanmak mümkün.
