Psikolojik rahatsızlıkların tarihte hiç olmadığı kadar yaygınlaştığı günümüzde, modern hayatın getirdiği stres faktörleri bireylerin ruh sağlığı üzerinde ciddi bir baskı oluşturmaktadır. Çevremizde anksiyete ve depresyon gibi tanıdık tablolarla sıkça karşılaşsak da, son dönemde sosyal medyanın da etkisiyle gündeme gelen şizotipal kişilik bozukluğu, sosyal anksiyetenin uç noktalarda yaşandığı bir tablo olarak dikkat çekmektedir. Toplumun genelini ilgilendiren bu durum; belirtileri, tanı kriterleri ve tedavi yöntemleriyle derinlemesine incelenmesi gereken bir sağlık meselesidir.

Kişilik bozukluklarının temel dinamikleri

Kişilik bozukluğu, bireyin sağlıksız bir düşünce yapısına, işleyişe ve davranış tarzına sahip olduğu bir zihinsel rahatsızlık türü olarak tanımlanmaktadır. Bu rahatsızlığa sahip olan kişiler, çevresindeki insanları ve olayları anlamlandırmakta, sağlıklı ilişkiler kurmakta ciddi güçlükler yaşarlar. Bu durum, bireyin hayatı boyunca pek çok alanda sorunlarla karşılaşmasına yol açar. Birçok hasta, kendi düşünme ve davranış kalıplarını son derece normal bulduğu için rahatsızlığının farkına varamayabilir. Bu tür durumlarda kişiler, yaşadıkları olumsuzlukların kaynağı olarak çevrelerindeki insanları suçlama eğilimi gösterirler. Genellikle gençlik veya yetişkinlik döneminde belirginleşen bu bozuklukların bazı türleri, yaş ilerledikçe etkisini kaybedebilmektedir.

Kimliğimizin temelini oluşturan kişilik özellikleri, hem aileden gelen kalıtsal mirasla hem de yaşanılan olayların birikimiyle şekillenir. Bazı kişilik özelliklerinin aşırı katı ve esnemez olması, kişilik bozukluğunun gelişimine zemin hazırlar. Kaygı problemi olan bireylerin aksine, kişilik bozukluğundan muzdarip kişiler genellikle bir sorunları olduğunu kabul etmez ve tedavi ihtiyacı duymazlar. Madde kullanımı ve depresyonla birlikte seyredebilen bu durumlar, toplumda sanılandan çok daha yaygın bir şekilde görülmektedir.

Şizotipal bozukluğun ayırt edici özellikleri

Kişilik bozukluklarının bir alt dalı olan şizotipal kişilik bozukluğu; yoğun sosyal anksiyete, düşünce süreçlerinde bozulma, paranoid fikirler, gerçeklik algısından uzaklaşma, geçici psikoz atakları ve sıra dışı inanç sistemleri ile kendini gösterir. Bu bireyler, yakın ilişki kurma konusunda büyük zorluklar yaşarlar; özellikle akranlarının kendileri hakkında negatif düşüncelere sahip olduğu inancıyla sosyal ortamlardan kaçınırlar.

Alışılmışın dışında giyim kuşam ve konuşma tarzı, bu rahatsızlığın tipik göstergeleri arasında yer alır. Şizotipal bozukluğu olan kişiler, iletişim esnasında tuhaf tepkiler verebilir, kendi kendilerine konuşabilir ya da tamamen tepkisiz kalabilirler. Ayrıca batıl inançlara ve paranormal olaylara duyulan yoğun ilgi, ayırt edici bir özellik olarak öne çıkar. Genellikle depresyon veya endişe şikayetleriyle profesyonel yardıma başvuran bu grupta, ABD verilerine göre yaşam boyu görülme sıklığı %4 civarındadır. İstatistikler rahatsızlığın erkeklerde daha yaygın olduğunu gösterirken; siyahi kadınlar, düşük gelir grubundaki bireyler ve boşanmış ya da dul kalmış kişilerde görülme riskinin daha yüksek olduğunu ortaya koymaktadır.

Tanı koydurucu belirtiler ve tedavi yaklaşımları

Şizotipal kişilik bozukluğunun teşhisinde dikkate alınan temel belirtiler şu şekilde sıralanabilir:

  • Alışılagelmişin dışında, tuhaf kıyafet seçimleri.
  • Sıra dışı inanç sistemleri ve davranış modelleri geliştirme.
  • Kendi adının fısıldanması gibi garip algısal deneyimler yaşama.
  • Uç duygular arasında ani geçişler sergileme.
  • Yoğun sosyal kaygı ve yakın ilişki kuramama.
  • Düşünce gücüyle olayları ve insanları yönlendirebileceğine dair inanç.
  • Sıradan olayların kendisi için gizli mesajlar barındırdığını düşünme.

Hastalık farkındalığının düşük olması, tedavi arayışını engelleyen en büyük unsurdur. Bireylerin günlük yaşamlarını bir şekilde sürdürebilmeleri teşhisin gecikmesine neden olmakta, bu da tedavi sürecini zorlaştırmaktadır. Ancak erken müdahale ile birçok hastada olumlu gelişmeler kaydedilmektedir. Tedavinin merkezinde psikoterapi yer alırken, gerekli durumlarda ilaç desteği de sağlanmaktadır. Psikoterapi ile hatalı düşünce yapılarının yıkılarak yerine sağlıklı davranış kalıplarının inşa edilmesi hedeflenir. Tedavi edilmeyen vakalarda durumun kötüleşmesi; alkol, uyuşturucu kullanımı veya şiddet eğilimi gibi sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle sürecin uzman bir psikolog eşliğinde yönetilmesi hayati önem taşımaktadır.