Antalya'nın Kepez ilçesinde, yaklaşık 2 bin yıllık geçmişiyle dikkat çeken Lyrboton Kome Antik Kenti, Roma Dönemi'nin en stratejik zeytinyağı üretim merkezlerinden biri olarak kabul ediliyor. Bugün bir antik kent kalıntısı olarak ziyaretçilerini ağırlayan bu yerleşim, aslında antik çağın ekonomik dinamiklerini değiştiren bir üretim üssüydü. Arkeolojik kazılar, bu bölgenin sadece bir köy değil, aynı zamanda kadınların yönetiminde yükselen bir güç merkezi olduğunu kanıtlıyor. Özellikle Demeter Rahibesi Arete gibi figürlerin öncülüğünde kurulan vakıflar ve inşa edilen zeytinyağı kuleleri, bölgenin ekonomik kaderini belirleyen en önemli unsurlar arasında yer alıyor.
Zeytin Çiftliğinden Doğan Ekonomik Güç
Lyrboton Kome'nin antik dönemdeki ismi olan Elaibaris, kelime anlamı olarak zeytin çiftliği anlamına geliyor. Prof. Dr. Nevzat Çevik'in liderliğinde 2016 yılında Antalya Müzesi Müdürlüğü tarafından başlatılan kapsamlı kazı çalışmaları, buranın devasa bir üretim kapasitesine sahip olduğunu ortaya koydu. Onlarca işlik ve gelişmiş üretim düzenekleri, bölgenin Roma Dönemi'nde ne kadar büyük bir dış satım merkezi olduğunu gözler önüne seriyor. Bu üretimden elde edilen devasa gelir, sadece yerleşimin kendi ihtiyaçlarını karşılamakla kalmıyor, aynı zamanda bağlı olduğu Perge kentinin anıtsal yapılarının ve ana caddelerinin inşasını finanse ediyordu. Kırsalın ürettiği zenginlik, kentin görkemli mimarisini besleyen ana damar haline gelmişti.
Kadınların Yönettiği Bir Üretim İmparatorluğu
Antik yerleşimin en dikkat çekici yönlerinden biri, kadınların ekonomik ve toplumsal hayattaki tartışmasız etkinliğiydi. Demeter Rahibesi Arete, kendi şahsi servetiyle bir zeytinyağı kulesi inşa ettirerek, bölgedeki üretimi kurumsallaştıran bir vakıf kurdu. Arete'nin başlattığı bu gelenek, daha sonra torunu Kille gibi diğer güçlü kadın figürler tarafından da sürdürüldü. Bu durum, Perge'deki Plancia Magna gibi kentin yönetiminde söz sahibi olan diğer kadın figürlerle birlikte değerlendirildiğinde, bölgede kadınların hem üretimde hem de yönetimde ne kadar belirleyici bir rol oynadığını açıkça gösteriyor. Kadınların elinin değdiği her noktada, ekonomik faaliyetlerin daha sağlam ve sürdürülebilir bir yapıya kavuştuğu gözlemleniyor.
Sonsuza Dek Korunacak Zeytinlikler
Arete tarafından hazırlanan ve günümüze kadar ulaşan vakıf yazıtları, adeta modern çevre koruma yasalarına ilham verecek nitelikte hükümler içeriyor. Yazıtlarda, zeytin ağaçlarının asla kesilemeyeceği, satılamayacağı ve başka hiçbir amaçla kullanılamayacağı kesin bir dille ifade ediliyor. Bu hükümler, antik çağın insanlarının doğaya ve üretime verdikleri değeri gelecek nesillere bir vasiyet gibi bırakıyor. Ayrıca zeytinyağı gelirinin bir kısmının her yıl Apollon onuruna düzenlenen şenliklere ayrılması ve bu şenliklerde tüm köy halkının ağırlanması şart koşuluyordu. Lyrboton Kome, bugün sadece taş yığınlarından ibaret bir antik kent değil, aynı zamanda 2 bin yıl öncesinden bugüne uzanan bir üretim ve koruma bilincinin en somut kanıtı olarak varlığını sürdürüyor.
