Kağıt üzerinde bakıldığında tablo net; hükümet, enflasyonu düşürmek, TL’ye güveni artırmak, cari açığı yönetilebilir seviyede tutmak ve yabancı sermayeyi Türkiye’ye çekmek istiyor. Ancak ekonomide asıl soru başka, bu program gerçekten çalışırsa vatandaş bunu markette, kirada, faturada ve maaşında hissedecek mi?
Cevap, iyimser söylemlerin ima ettiği kadar hızlı değil.
Enflasyon düşebilir ama fiyatlar düşmeyecek
Şimşek’in en güçlü mesajı dezenflasyon programına bağlılık oldu. Yani hükümet, enflasyonun düşüş eğiliminin süreceğini savunuyor. Burada kritik ayrım şu, enflasyonun düşmesi, fiyatların düşmesi demek değil. Fiyatların daha yavaş artması demek.
Bu nedenle yıl sonunda enflasyonun yüzde 20’li seviyelerin ortasına gerilemesi başarı olarak sunulsa bile, vatandaş açısından tablo hâlâ ağırdır. Çünkü böyle bir senaryoda bile gıda, kira, ulaşım, enerji ve temel ihtiyaçlar artmaya devam eder. İnsanlar “geçen aya göre daha az zam geldi” diye rahatlamaz; sepetteki toplam yük azalmadıkça rahatlama hissi oluşmaz.
Ekonominin soğutulması enflasyonla mücadele için işe yarayabilir. Fakat bunun faturası krediye erişimde zorlanma, iç talepte yavaşlama, küçük işletmelerde nakit sıkışıklığı ve istihdam baskısı olarak geri dönebilir. Yani programın çalışması bile sancısız olmayacak.
Bütçe disiplini var ama bedelini kim ödüyor?
Şimşek’in öne çıkardığı bir diğer başlık bütçe disiplini. Bütçe açığının kontrol altında tutulması yatırımcı için olumlu bir sinyal. Çünkü kamu maliyesi ne kadar öngörülebilir olursa, ülkenin risk primi o kadar düşebilir.
Ancak vatandaş açısından bütçe disiplininin nasıl sağlandığı en az sonuç kadar önemli. Harcamaları kısmak, vergileri artırmak, denetimleri sıkılaştırmak ve kayıt dışılıkla mücadele etmek mali dengeyi iyileştirebilir. Fakat dolaylı vergilerin yüksek olduğu bir ekonomide bütçe toparlanmasının yükü çoğu zaman geniş halk kesimlerine biner.
Akaryakıttan elektriğe, gıdadan ulaşıma kadar birçok kalemde vergi yükü zaten fiyatların içinde duruyor. Bu nedenle bütçe açığının düşmesi tek başına vatandaşın cebine iyi haber olarak yansımaz. İyi haber olabilmesi için vergi yükünün daha adil dağılması, kamu harcamalarının verimli kullanılması ve ücretlerin reel olarak güçlenmesi gerekir.
TL’ye güven mesajı önemli ama tek başına yetmez
Şimşek, Türk lirası için belirli bir kur seviyesi hedeflemediklerini söylüyor. Bu, doğru bir merkez bankacılığı dili. Çünkü kur hedefi açıklandığında piyasa o seviyeyi test etmeye başlar. Ancak TL’ye güvenin kalıcı hale gelmesi sadece faizle veya rezervle olmaz.
Güven dediğimiz şey biraz inatçı bir hayvan; bir kere kaçtı mı geri dönmesi için kapıyı açık bırakmak yetmez, evin de sağlam görünmesi gerekir.
Yabancı yatırımcı TL’ye bakarken sadece faiz oranına değil; hukuk güvenliğine, siyasi öngörülebilirliğe, veri kalitesine, sermaye hareketlerinde özgürlüğe, enflasyonun gerçekten düşüp düşmeyeceğine ve kur politikasının ne kadar tutarlı olduğuna da bakar.
Sıkı para politikası TL’yi destekleyebilir. Ama yüksek faiz ortamı kredi maliyetlerini artırır. Bu da üretici, esnaf ve tüketici için ayrı bir baskı yaratır. Yani TL’nin istikrar kazanması uzun vadede olumlu olabilir; kısa vadede ise ekonominin canını yakmadan ilerlemek kolay değildir.
Cari açıkta enerji riski kapıda duruyor
Türkiye’nin en kırılgan alanlarından biri cari açık. Çünkü enerji ithalatına bağımlı bir ekonomi, petrol ve doğal gaz fiyatlarındaki her küresel şoktan doğrudan etkileniyor. Şimşek, enerji fiyatlarının cari açığı artırabileceğini ama etkinin yönetilebilir kalacağını söylüyor.
Bu mümkün; ancak garanti değil.
Petrol fiyatlarındaki artış sadece cari açığı büyütmez. Akaryakıt, nakliye, üretim, ambalaj, tarım girdisi ve lojistik maliyetleri üzerinden fiyatlara da yayılır. Yani dışarıdaki enerji şoku içeride market rafına kadar gelir. Bu yüzden cari açık meselesi sadece “dış denge” başlığı değildir; vatandaşın sofrasına kadar uzanan bir maliyet zinciridir.
İç talebin yavaşlaması cari açığı sınırlayabilir. Fakat bu da başka bir sorunu beraberinde getirir: Talep yavaşladığında işletmelerin satışı düşer, yatırım iştahı zayıflar, istihdam üzerindeki baskı artar. Ekonomi bazen bir yerden nefes alırken başka yerden öksürür.
Teşvikler yatırımcıya güçlü mesaj, halka dolaylı umut
Açıklanan teşvik paketi, özellikle yabancı yatırımcıya ve uluslararası şirketlere verilmiş güçlü bir mesaj niteliğinde. Üretici şirketler için kurumlar vergisinin düşürülmesi, hizmet ihracatına vergi avantajı, transit ticaret teşviki, bölgesel merkez rejimi, nitelikli hizmet merkezi, dijital şirket kuruluşu ve varlıkların ekonomiye kazandırılması gibi başlıklar Türkiye’yi sermaye açısından daha cazip hale getirmeyi amaçlıyor.
Bu paket yatırım çekebilir mi? Evet, çekebilir.
Ama tek başına vergi indirimi yatırımcıyı ülkeye koşturmaz. Yatırımcı sadece “kaç vergi ödeyeceğim?” diye bakmaz; “paramı istediğimde çıkarabilir miyim, mahkemeye düşersem ne olur, kur nasıl davranır, enflasyon muhasebemi bozar mı, siyasi kararlar bir gecede değişir mi?” diye de bakar.
Bu yüzden teşviklerin başarısı yalnızca vergi oranlarına değil, kurumların güvenilirliğine bağlı olacak.
Dahası, bu teşviklerin halka yansıması zaman ister. Önce yatırım gelecek, sonra üretim artacak, sonra istihdam oluşacak, sonra verimlilik yükselecek, sonra ücretler reel olarak artacak. Bu zincirin herhangi bir halkası koparsa, teşvikler vatandaşın hayatında değil, sadece şirket bilançolarında görünür.
Halk ne zaman hisseder?
Vatandaşın bu programı hissetmesi için üç şeyin aynı anda olması gerekir.
Birincisi, aylık enflasyon belirgin biçimde düşmeli. İnsanlar yıllık enflasyon hedeflerine değil, ay sonunda fişe bakar. Gıda, kira, elektrik, doğal gaz ve ulaşımda artış hızı kırılmadan toplumda rahatlama algısı oluşmaz.
İkincisi, ücretler enflasyonun gerisinde kalmamalı. Enflasyon yüzde 25’e düşse bile maaş artışı bunun altında kalırsa vatandaş fakirleşmeye devam eder. Teknik başarı, sosyal başarısızlığa dönüşür.
Üçüncüsü, istihdam korunmalı. Enflasyonla mücadele adına ekonomi fazla soğutulursa, bu kez işsizlik ve gelir kaybı sorunu büyür. Halk için en kötü senaryo, hem fiyatların yüksek kalması hem de iş güvencesinin zayıflamasıdır.
