Türkiye genelinde 65 yaş ve üzerindeki bireylerin yaklaşık yüzde 38'i, çocuklarıyla aynı çatı altında yaşamını sürdürüyor. TÜİK verilerine göre oldukça yaygın olan bu birlikte yaşama pratiği, aslında nörolojik hastalıkların erken teşhisi noktasında büyük bir avantaj sağlıyor. Medicana International İzmir Hastanesi Nöroloji Uzmanı Doç. Dr. Hasan Armağan Uysal, aynı evde yaşayan aile bireylerinin, yaşlı ebeveynlerindeki bilişsel, fiziksel ve davranışsal değişimleri ilk fark eden kişiler olduğunu vurguluyor. Uzmanlara göre, bu yakın gözlem süreci, tedavi edilebilir hastalıkların zamanında saptanması ve bireyin bağımsız yaşam süresinin uzatılması için hayati bir önem taşıyor.
Yaşlılıkta normal kabul edilen yanılgılar
Yaş ilerledikçe ortaya çıkan her türlü yavaşlamayı veya değişimi sadece yaşlılığa bağlamak, hekimlerin karşılaştığı en büyük yanılgılardan biri olarak öne çıkıyor. Doç. Dr. Uysal, yaşla birlikte fiziksel temponun azalmasının veya bir ismi hatırlamanın biraz daha uzun sürmesinin olağan karşılanabileceğini, ancak durumun günlük yaşamı kısıtlayıcı bir boyuta ulaşmasının asla normal kabul edilmemesi gerektiğini belirtiyor. Önemli olanın yaşın kendisi değil, bireyin birkaç yıl önceki haliyle kıyaslandığında ortaya çıkan değişimler olduğunu ifade eden uzmanlar, özellikle günlük işlevselliği etkileyen unutkanlık, kişilik değişimleri, yürüme bozuklukları ve sık düşme gibi belirtilerin mutlaka ciddiye alınması gerektiğini hatırlatıyor.
Unutkanlık mı yoksa işlev kaybı mı?
Günlük hayatta herkesin başına gelebilecek basit unutkanlıklar ile demans gibi nörolojik süreçlerin birbirinden ayrılması gerekiyor. Doç. Dr. Uysal, asıl ayırt edici noktanın unutkanlığın kişinin bağımsızlığını ne ölçüde engellediği olduğunu belirtiyor. Bir ismi unutmak veya anahtarı nereye koyduğunu hatırlayamamak olağan kabul edilebilirken; yakın zamanda konuşulanları tamamen unutmak, aynı soruları sürekli tekrarlamak, ilaç takibini yapamamak veya daha önce rahatlıkla yapılan yemek hazırlama, alışveriş gibi günlük aktivitelerde aksamalar yaşanması, bilişsel gerilemenin ciddi işaretleri arasında yer alıyor. Bu noktada ailelerin, yakınlarının sadece isimleri hatırlayıp hatırlamadığına değil, eski hayatını sürdürüp sürdüremediğine odaklanması gerekiyor.
Davranışsal değişimler ve gizli sinyaller
Nörodejeneratif süreçler her zaman hafıza kaybıyla başlamayabiliyor. Bazı durumlarda ilk belirtiler kişilik değişiklikleri, sosyal içe kapanma veya uyku düzenindeki bozulmalar şeklinde ortaya çıkabiliyor. Sosyal bir bireyin aniden içine kapanması, ilgisizleşmesi veya aşırı şüpheci davranmaya başlaması, araştırılması gereken önemli bulgular arasında yer alıyor. Ayrıca ellerde titreme olmasa dahi hareketlerde yavaşlama, yüz ifadesinde donuklaşma, el yazısının küçülmesi veya uykuda rüyayı yaşar gibi bağırma ve vurma hareketleri, Parkinson ve ilişkili hastalıkların habercisi olabiliyor. Güvenlik risklerinin belirdiği, ocağın açık unutulduğu veya iyi bilinen yollarda kaybolma gibi durumlarda ise vakit kaybetmeden uzman desteği alınması gerekiyor.
Hekim muayenesine hazırlıklı gitmek
Ailelerin gözlemleri, tanı sürecinin en değerli parçalarından birini oluşturuyor. Doç. Dr. Uysal, hekim muayenesine gidilirken belirtilerin ne zaman başladığı, nasıl seyrettiği ve hangi işlevlerin etkilendiğine dair somut örneklerin not edilmesini öneriyor. Hastalık sürecinde bireyin kendi durumunu fark edemeyebileceğini belirten uzmanlar, ailelerin tartışmaya girmeden, sakin bir yaklaşımla genel kontrol bahanesiyle sağlık kuruluşuna başvurmalarının en yapıcı yol olduğunu vurguluyor. Erken tanı sayesinde, uygun egzersiz ve sosyal destek planlamalarıyla hastanın yaşam kalitesini korumak ve bağımsızlığını mümkün olduğunca uzun süre devam ettirmek hedefleniyor.
