Millî İstihbarat Teşkilatı'nın (MİT) dijital arşivinde paylaşılan 7 Ağustos 1933 tarihli bir istihbarat raporu, Türkiye Cumhuriyeti'nin erken dönemlerinde yabancı araştırmacıların faaliyetlerine yönelik yürütülen titiz takibi gün yüzüne çıkardı. Erzurum B Amirliği tarafından, teşkilatın o dönemki ismi olan Millî Emniyet Hizmeti Riyâseti'ne iletilen bu belge, Doğu Karadeniz ve Erzurum hattında yürütülen bilimsel çalışmaların aslında nasıl bir güvenlik merceği altında tutulduğunu kanıtlıyor.
Dağlarda izini kaybettiren araştırmacılar
Belgenin en dikkat çekici kısımlarından biri, bölgeye gelen iki İngiliz botanikçinin fiziksel dayanıklılığı ve yerel görevliler üzerindeki etkisiyle ilgili. 1930 yılında bölgeye ayak basan bu iki yabancı araştırmacıya, faaliyetlerini gözlemlemek ve rehberlik etmek amacıyla bir istihbarat memuru ile vilayetin ziraat müdürü eşlik etmekle görevlendirildi. Ancak araştırmacıların temposu, Türk görevliler için beklenmedik bir zorluk yarattı. Raporda, yabancıların günde 30 kilometre yol kat edip sarp dağlara tırmandıkları, bu yoğun tempoya ayak uyduramayan yerel görevlilerin ise bir süre sonra geri dönmek zorunda kaldıkları açıkça ifade ediliyor.
Bilimsel çalışma mı yoksa stratejik keşif mi?
İstihbarat raporunda, bu iki İngiliz'in Zigana çevresinde aylarca süren çalışmalarının gerçek mahiyetinin anlaşılamadığına dair çarpıcı bir itiraf yer alıyor. Raporda, araştırmacıların ne yaptıklarını ve gerçek amaçlarının ne olduğunu fennî bir şekilde tezahür ettirmenin, yani bilimsel bir çerçeveye oturtmanın mümkün olmadığı belirtiliyor. Bu durum, dönemin güvenlik birimlerinin yabancıların bölgedeki faaliyetlerini tam olarak çözümleyemediğini ve gözetimin yüzeysel kaldığını gösteriyor.
İstihbarat ağında yeni bir dönem
Yaşanan bu tecrübe, raporun sonuç bölümünde önemli bir tavsiyeye dönüşüyor. Zigana bölgesinde uzun süre kalan bu araştırmacıların faaliyetlerinin, ilgili bakanlıklardan gönderilecek uzmanlar eşliğinde daha sıkı denetlenmesi gerektiği vurgulanıyor. Ayrıca, bölgeye gelen yabancı seyyahlar ve araştırmacılar hakkında farklı birimlerin elinde bulunan bilgilerin, istihbarat servisiyle daha koordineli bir şekilde paylaşılması talep ediliyor. Böylece, 93 yıl önce kaleme alınan bu belge, genç Cumhuriyetin sınır güvenliği ve yabancı faaliyetlerin takibi konusundaki stratejik bakış açısını yansıtan tarihi bir vesika olarak arşivlerdeki yerini koruyor.
