Erzurum'da düzenlenen Edebiyat Mahfili programında konuşan Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Lokman Turan, divan şiirinin tarihsel süreçte karşılaştığı iki büyük dışlamaya karşı Türkçenin kazandığı edebî zaferi mercek altına aldı. 21 Kasım Cumartesi akşamı EBB Dil ve Edebiyat Konağı'nda gerçekleştirilen konferansta Turan, divan şiirinin sadece bir edebiyat türü değil, aynı zamanda Türkçenin yüksek şiir diline dönüşme mücadelesinin bir nişanesi olduğunu vurguladı. Turan'a göre, bu zafer dönemin okumuş çevrelerinin Türkçeyi yüksek şiire elverişli görmeyen önyargılarına karşı kazanılmış bir başarıdır.
Tarihsel dışlamaların gölgesinde bir edebiyat davası
Divan şiirinin XIII ve XIV. yüzyıl Anadolu'sunda yüksek şiir ve ilim dili olarak yeterince itibar görmediğini belirten Turan, XIX. yüzyıldan itibaren ise bu kez Türkçeyle yazılmış divan şiirinin Türk edebiyatına aidiyetinin sorgulanmaya başlandığını ifade etti. Bu noktada Ziya Paşa'nın 1868 tarihli Şiir ve İnşâ makalesindeki yaklaşımını ikinci dışlamanın somut bir örneği olarak gösteren Turan, konuyu Erzurum ile ilişkilendirdi. Makalenin yazarı Ziya Paşa'nın Erzurumlu olduğunu ve Osmanlı şiiri olmadığını iddia ettiği divanlardan birinin Hasankaleli Nef'î'ye ait olduğunu hatırlatan Turan, bu davanın bir anlamda Erzurum'un davası olduğunu dile getirdi. Nef'î'ye mahlasını veren Gelibolulu Mustafa Âlî'nin de bir dönem Erzurum'da defterdarlık yapmış olması, şehrin bu edebî tartışmadaki merkezî konumunu bir kez daha gözler önüne serdi.
Kelime değil cümle kurar: Türkçenin zaferi
Âşık Paşa'nın Garîbnâme'deki meşhur mısraı üzerinden dönemin okumuş çevrelerini eleştiren Turan, halkın zaten Türkçe konuştuğunu ancak asıl meselenin Türkçenin yüksek şiir dili olarak kabul görmesi olduğunu belirtti. Türkçenin İslâm medeniyeti içindeki gelişimini biat ve zafer kavramlarıyla açıklayan Turan, Kutadgu Bilig'den Yûnus Emre'ye kadar uzanan süreci bir biat, Ali Şîr Nevâî, Fuzûlî ve Bâkî gibi isimlerle zirveye ulaşan dönemi ise zafer olarak tanımladı. Turan, XV. yüzyılın sonlarından itibaren Türkçenin yüksek şiirde ölçü hâline geldiğini ve Farsça şiir söylemenin artık bir hünerden ibaret kaldığını vurguladı.
Dilin gücü kelimelerde değil ilişkilerdedir
Divan şiirinin Arapça ve Farsça kelimeler içerdiği için Türkçe sayılamayacağı yönündeki eleştirilere Bâkî'nin bir beyti üzerinden yanıt veren Turan, dilin gücünün kelimelerden ziyade cümle yapısında saklı olduğunu savundu. Yabancı kökenli kelimeler kullanılsa dahi fiillerin, eklerin ve söz diziminin Türkçeye ait olduğunu belirten Turan, bu durumu işgal değil ganimet olarak nitelendirdi. Konferansını, divan şiirinin Türkçenin itibardan düşmediği, aksine Türkçeyi kullananların itibar kazandığı bir zafer alanı olduğunu belirterek noktaladı. Turan, bu tarihsel yolculuğun anahtar kelimesinin itibar olduğunu ve divan şiirinin Türkçenin en önemli zaferlerinden biri olarak tarihteki yerini koruduğunu ifade etti.