Tarihin tozlu sayfaları arasında gün yüzüne çıkan bir telgraf, 1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın en çetin anlarına dair bambaşka bir pencere aralıyor. Sultan II. Abdülhamid tarafından kaleme alınan bu belge, Aziziye Müdafaası'nın sadece askerî bir strateji veya düzenli birliklerin başarısı olmadığını, aksine bir şehrin topyekûn ayağa kalktığı bir direniş destanı olduğunu gözler önüne seriyor. Şehir Araştırmacısı Taner Özdemir'in dikkat çektiği üzere, bu metin devletin en üst makamının Erzurum halkının vatan sevgisine ve cesaretine duyduğu derin saygının bir nişanesi olarak arşivlerdeki yerini koruyor.
Savaşın ortasında bir tas suyun gücü
Savaşın en şiddetli anlarında cephe hattı, sadece silah tutan askerlerin değil, aynı zamanda şehrin kadınlarının ve çocuklarının da yaşam alanı haline gelmişti. Telgrafta yer alan en çarpıcı ayrıntılardan biri, iffetli kadınların ve zeki çocukların, mermilerin havada uçuştuğu savaş meydanına kadar giderek susuzluktan bitap düşen askerlere su taşımasıdır. Bu fedakârlık, bir tas suyun ötesinde, vatan savunmasına omuz vermenin en somut ve duygusal sembolü olarak tarihe geçmiştir. Sultan Abdülhamid'in ifadeleri, bu küçük yaşta veya sivil durumdaki insanların gösterdiği cesaretin, devlet nezdinde ne kadar büyük bir takdirle karşılandığını açıkça ortaya koymaktadır.
Devletin zirvesinden gelen takdir mesajı
Telgrafın içeriği, dönemin askerî komutanları Gazi Ahmed Muhtar Paşa ve İsmail Paşa'dan gelen raporların merkezî yönetime ulaştığını ve Erzurum'daki gelişmelerin anbean takip edildiğini kanıtlıyor. Sultan Abdülhamid, sadece bir durum tespiti yapmakla kalmıyor, aynı zamanda halkın vatanseverliğini övgüyle anarak savunmanın kararlılıkla sürdürülmesi için moral verici bir mesaj iletiyor. Bu belge, savaşın devam ettiği günlerde halka verilen desteğin bir yansıması olarak, Erzurum'un tarihî hafızasındaki yerini daha da sağlamlaştırıyor. Askerin, kadının ve çocuğun aynı amaç etrafında birleştiği bu tablo, Aziziye Müdafaası'nı sıradan bir askerî harekât olmaktan çıkarıp bir milletin ortak iradesine dönüştürüyor.
Tarihi belgelerle yeniden yazılan hafıza
Şehir Araştırmacısı Taner Özdemir, bu telgrafın Aziziye Müdafaası'nın yeterince vurgulanmayan insani yönlerini anlamak adına eşsiz bir kaynak olduğunu belirtiyor. Özdemir'e göre, tarihin sadece komutanların kararlarından veya savaşın sonuçlarından ibaret olmadığını, halkın yaşadığı zorlukların ve gösterdiği dayanışmanın da tarihî hafızanın ayrılmaz bir parçası olduğunu kabul etmek gerekiyor. Arşivlerdeki bu tür belgelerin gün yüzüne çıkarılması, dönemin şartlarını daha doğru analiz etmemize ve yeni nesillere bu büyük destanı tüm yönleriyle aktarmamıza olanak tanıyor. Erzurum'un o günlerde ortaya koyduğu irade, bugün hâlâ şehrin kimliğini oluşturan en güçlü unsurlardan biri olarak varlığını sürdürüyor. Geçmişin bu tanıklığı, Aziziye'de verilen mücadelenin sadece tabyalarda değil, şehrin her sokağında ve her evinde yaşandığını bir kez daha kanıtlıyor.
